Ik heb altijd al een zekere fascinatie voor mieren gehad.  Toen ik nog heel klein was en onbezorgd in de tuin speelde, bouwde ik zogenaamde mierenmeubeltjes.  Klein mannetje, kleine produktjes.

Taken en specialisatie

Die mieren blijven mij bezighouden.  In Colombia zag ik mieren een Coca plant blaadje voor blaadje in kleine stukjes hakken en over een enorme afstand naar hun nest onder de grond voeren.  Dwars door het 'grasveld' liep een duidelijk herkenbaar spoor, als een rivier in een landschap, waarin de coca-bladstukjes als zeilen van een schip voorbij gleden.  Deze verzamel-mieren hadden zich gespecialiseerd in akkerbouw.  In feite waren het kleine boertjes onder de grond.  De stukjes cocablad werden onder de grond bewaard, waar er een schimmel op groeide, waarvan de mieren weer konden eten.  Leg overigens een obstakel in de rivier en razendsnel komen stevig uit de kluiten gewassen soldaat-mieren aangerend om de weg weer vrij te maken.  Zo heeft iedere mier een eigen taak.  Eveneens in Zuid Amerika heb je rode vuurmieren.  Deze diertjes staan erom bekend dat zij tijdens overstromingen hun pootjes met elkaar inhaken en zo een gigantisch drijvend vlot maken, waarop de overige mieren, inclusief koningin en eieren de overstroming kunnen overleven.  De miertjes op het vlot blijven voortdurend rondlopen om de 'vlot-miertjes' zo min mogelijk te verdrinken.  Termietensoorten staan bekend om hun imposante bouwwerken, die vaak als schoorstenen in een landschap staan.  Neergezet onder een nauwkeurige hoek ten opzichte van de zon, fungeren deze mier-gemaakte schoorstenen als ventilatiesystemen.  Hierdoor blijft de temperatuur in het nest nagenoeg volledig constant, ondanks de verzengende hitte overdag en de kille kou 's nachts. 

Zwermgedrag en collectieve intelligentie

Dit zwermgedrag en de gesuggereerde collectieve intelligentie in het dierenrijk worden de laatste tijd regelmatig aangehaald als metafoor, waar organisaties zich aan kunnen spiegelen en van zouden kunnen leren.  Zelfs de BBC heeft er een - mooie en aanbevelingswaardige - tweedelige documentaire  over gemaakt.

Ik denk dat het zeker mogelijk is om te leren van de voorbeelden uit de natuur.  Het staat zelfs in de omschrijving van deze blog.  Bij collectief handelen ontstaat potentieel een synergie-effect, waardoor 1 + 1 ineens meer is dan 2.  Recent zien we hier weer hele aansprekende voorbeelden van in de Arabische wereld, maar denk ook aan de val van de Muur.

Verschillen en beperkingen

Tegelijk zijn er ook duidelijke verschillen en beperkingen.  De meest voor de hand liggende is dat bij mieren het individu niet lijkt te tellen.  Het collectief gaat voor alles, ook als dat betekent dat het individu bijvoorbeeld verdrinkt.  Het altruïsme is aandoenlijk, maar veronderstelt een bewust gedrag van de miertjes, hetgeen ik zeer betwijfel.  Veel eerder lijkt er sprake van instinct en onberedeneerd handelen.  Die robotesque houding maakt dat het collectief niet hoeft te twijfelen aan het handelen van de individuen.  Sterker nog, de individuen hoeven elkaars' handelen niet te betwijfelen.  Daarover is geen discussie - voor zover we dit kunnen vaststellen uiteraard.  Mensen hebben een eigen wil, een eigenwijsheid en eigen wijsheid.  Zeker de Westerse samenleving is dermate geïndividualiseerd, dat het collectief en daarmee ook haar leden niet a priori zekerheid hebben over het handelen van ieder individu.  Zouden we dat wel hebben, dan zou taakspecialisatie, zoals we dat bij de mieren zien, veel verder kunnen worden doorgevoerd.  

Een andere beperking volgt hier uit.  De genoemde taakspecialisatie lijkt een evolutionaire basis te hebben.  Dat wil zeggen dat generaties van mieren steeds verder zijn geëvolueerd en gespecialiseerd tot wat zij vandaag de dag zijn.  Wij bewonderen collectief opererende dieren om wat zij doen, want dat doen zij echt ontzagwekkend goed.  Of het nou het bouwen van een mierenvlot is bij een overstroming, het vinden van een nieuwe nestgelegenheid door bijen, het afschrikken van roofvogels door spreeuwen of de oversteek van gevaarlijke rivieren door wildebeesten in Afrika.  Tegelijk schuilt hierin ook de zwakte.  Het repertoire is door de verregaande specialisatie sterk beperkt.  Veranderingen in de context kunnen voor grote problemen zorgen, omdat de dieren geen collectief antwoord hebben of omdat zij niet snel genoeg kunnen evolueren om de nieuwe situatie het hoofd te bieden. 

Vooral dit laatste is interessant en sluit aan bij iets dat door W.R. Ashby is gedefinieerd als de Law of Requisite Variety.  In het Nederlands zouden we dit kunnen vertalen als Vereiste Variatie.  Deze wet stelt dat "variety absorbs variety, defines the minimum number of states necessary for a controller to control a system of a given number of states."  Anders geformuleerd, variatie in de omgeving laat zich alleen maar besturen met minimaal evenredige variatie in het besturingsmechanisme.  En dat is precies waar het in al deze voorbeelden uit de dierenwereld aan ontbreekt.

Vanochtend zat ik een video  te bekijken van Mike Durst over Collectieve Intelligentie.  Een van de grappige voorbeelden die hij daarin aanhaalt, is zijn eigen ervaring met een verzekeringsmaatschappij.  Hij vertelt hoe hij met veel pijn en moeite een online formulier invult om een schade te claimen.  Trots op zijn prestatie wacht hij af.  Tot zijn stomme verbazing krijgt hij een week later antwoord: per brief.  Geweldig!  In de brief staat een e-mail adres en Mike gaat geen berg te hoog, dus hij stuurt een e-mailtje om te bedanken voor de brief die hij kreeg in antwoord op zijn elektronische aangifte.  De uiting van appreciatie wordt schijnbaar gewoon gevonden, want Mike hoort niets meer.  Weer gaan twee weken voorbij en Mike krijgt wederom per post bericht dat de schade zal worden vergoed.  Dat is goed nieuws!  De verzekeringsmaatschappij zal hem een cheque sturen, die hij kan innen bij de bank.  Pardon??? Is dit diezelfde verzekeringsmaatschappij die maandelijks geld VAN zijn bankrekening haalt via elektronische weg?  En deze organisatie dwingt hem nu om met een papiertje naar een bank te gaan, die natuurlijk alleen open is tijdens de uren dat je zelf werkt, om een uitkering van diezelfde organisatie op te nemen om dit vervolgens zelf te moeten storten OP zijn eigen bankrekening?  Het moet niet gekker worden.

Anderhalve week geleden deed ik een aanvraag voor een wijziging van mijn internet-abonnement.  Daarin werd mij gevraagd om een e-mail adres op te geven.  Op dit adres zou ik worden geïnformeerd over de voortgang.  Voorheen had ik een e-mail adres bij de Internet Service Provider en dit adres zal nog wel ergens bekend bij hun zijn.  Maar dat systeem gebruik ik eigenlijk niet meer en die e-mail controleer ik niet frequent.  Omdat ik inmiddels over een eigen server beschik, waarop ik zelf e-mail adressen kan uitgeven, maakte ik voor deze gelegenheid een apart e-mail adres aan en gaf dat op tijdens de aanvraagprocedure.  Al snel kreeg ik een bevestigingsmail op het opgegeven adres.  Prachtig. 

Vanmiddag zit ik mijn oude e-mail adressen te bekijken, dat moet zo nu en dan gebeuren.  Wat schetst mijn verbazing.  Na het ene bevestigingsmailtje had ik nooit meer iets gehoord.  Nu begrijp ik ook waarom.  Alle andere e-mails zijn verstuurd naar het oude e-mail adres dat ik NIET had opgegeven. 

Deze ISP staat in Nederland bekend om hun hoge waardering voor service en kwaliteit.  De reclame die men gebruikte luidde: U gaf ons een 8.2.  Daar gaan we wat aan doen.

Dat lijkt me een goed plan.

Een recent onderzoek  suggereert een verband tussen de collectieve intelligentie van een groep mensen en het aantal deelnemende vrouwen.  Het onderzoek, uitgevoerd door drie mannen en twee vrouwen van toonaangevende instituten als MIT, Carnegie Mellon University en Union College, toont onbedoeld aan dat groepen met verhoudingsgewijs meer vrouwen een hogere collectieve intelligentie hebben.  Het geheel is meer dan de som der delen.  De onderzoekers verklaren dit vanuit de factor "sociale sensitiviteit", het vermogen om de gevoelens en emoties van groepsleden in te voelen.  Hoewel dit geen exclusief vrouwelijke eigenschap is, wordt over het algemeen aangenomen dat vrouwen hiertoe beter in staat zijn dan mannen.

Uitgangspunt van het onderzoek was dat groepen een zekere dynamiek vertonen.  Sommige groepen presteren beter dan andere groepen.  Zie hiervoor ook bijvoorbeeld de teamrollen van Meredith Belbin, waar ik een groot fan van ben.  Deze dynamiek, dit vermogen om te presteren, werd voor dit onderzoek aangeduid als collectieve intelligentie.  Het ging hierbij voornamelijk om cognitieve taken, dus geen zware fysieke inspanning.  Hoewel de opzet van het onderzoek wat beperkt is, toont het toch verrassende dingen.  Nader onderzoek is overigens gewenst.

Verrassend is onder meer dat de variatie tussen de prestaties van de groepen niet echt verklaard kan worden uit de intelligentie van de individuele groepsleden.  Of we nou kijken naar de gemiddelde of naar de maximale intelligentie van de groepsleden, geen van deze factoren vormt een goede indicatie voor de prestaties van de gehele groep.  Dit verrast mij niet overigens.  Zet een groep sterspelers bij elkaar met bijvoorbeeld voetbal en je weet met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid dat het een drama wordt.  Mooie individuele acties, maar geen teamspel.

Wat wel duidelijk verschil maakt, is de mate van samenwerking, waarvoor de onderzoekers dus de term "sociale sensitiviteit" gebruiken.  Groepen die gedomineerd werden door een persoon bleken duidelijk minder collectief intelligent - zij presteerden slechter - dan groepen waar iedereen evenwichtig aan de discussie deelnam.  Hoewel het onderzoek hiervoor niet was opgezet, bleek pas uit nadere analyse van de cijfers dat de sociale sensitiviteit zich vooralsnog het beste leek te verklaren uit het aantal vrouwen dat deelnam in de groep.

Een paar kanttekeningen zijn mijn inziens wel op zijn plaats.  Laat het gezegd zijn dat ik een groot voorstander ben van de suggesties die dit onderzoek heeft opgeleverd. 

Tegelijk lijkt me de dynamiek van een gemengde groep en de conversatie die daarin ontstaat complexer dan dit onderzoek behandelt.  Mannen en vrouwen reageren verschillend op elkaar in verschillende samenstellingen en onder verschillende omstandigheden.  Dit heeft ook culturele achtergronden.  In de tijd dat ik in de internationale samenwerking actief was, heb ik hier vele boeiende voorbeelden van gezien.  Daarnaast heeft elke groep of organisatie zijn eigen - vaak ongeschreven - regels en structuren.  Deze groepen waren ad-hoc samengesteld, waarbij dus weinig tot geen historische kadering bestond.  Ook is de vraag of het vermogen van mensen om elkaars emoties in te voelen toe- of afneemt over de tijd.  Mensen in organisaties werken vaak al veel langer met elkaar en de vraag is dus in hoeverre dit van invloed is op de positieve aspecten die uit dit onderzoek naar voren komen.

Sociale sensitiviteit, zoals hierboven geformuleerd, vormt een onderdeel van het bredere begrip emotionele intelligentie.  Daniel Goleman heeft hier uitvoerig over geschreven.  Het zou interessant zijn om te zien in hoeverre andere aspecten van emotionele intelligentie, zoals bijvoorbeeld zelfbewustzijn, zelfregulering en motivatie, eveneens een rol spelen bij de prestaties van de groep als geheel.  Zoals gezegd, nader onderzoek lijkt gewenst.  Overigens vraag ik me af of sociale sensitiviteit een zuiver individueel vermogen genoemd kan worden.  Immers, net als met een telefoon, in je eentje heb je er weinig aan.  Sociale sensitiviteit ontstaat tussen mensen.  De vraag is dan of de mate van sociale sensitiviteit significant toeneemt met het aantal vrouwen. 

Tenslotte, waar het onderzoek, voor zover ik dat heb kunnen lezen, ook geen duidelijk antwoord op geeft, is of er een optimale verhouding bestaat.  Er wordt niets gezegd over de prestaties van niet gemengde groepen, of dit nu louter mannen of louter vrouwen zijn.  Ik vermoed dat er een bepaalde band-breedte is ten aanzien van de gemengde samenstelling van de groep.

Al met al een interessant onderzoek met vele mogelijkheden voor een vervolg!