Ik heb altijd al een zekere fascinatie voor mieren gehad.  Toen ik nog heel klein was en onbezorgd in de tuin speelde, bouwde ik zogenaamde mierenmeubeltjes.  Klein mannetje, kleine produktjes.

Taken en specialisatie

Die mieren blijven mij bezighouden.  In Colombia zag ik mieren een Coca plant blaadje voor blaadje in kleine stukjes hakken en over een enorme afstand naar hun nest onder de grond voeren.  Dwars door het 'grasveld' liep een duidelijk herkenbaar spoor, als een rivier in een landschap, waarin de coca-bladstukjes als zeilen van een schip voorbij gleden.  Deze verzamel-mieren hadden zich gespecialiseerd in akkerbouw.  In feite waren het kleine boertjes onder de grond.  De stukjes cocablad werden onder de grond bewaard, waar er een schimmel op groeide, waarvan de mieren weer konden eten.  Leg overigens een obstakel in de rivier en razendsnel komen stevig uit de kluiten gewassen soldaat-mieren aangerend om de weg weer vrij te maken.  Zo heeft iedere mier een eigen taak.  Eveneens in Zuid Amerika heb je rode vuurmieren.  Deze diertjes staan erom bekend dat zij tijdens overstromingen hun pootjes met elkaar inhaken en zo een gigantisch drijvend vlot maken, waarop de overige mieren, inclusief koningin en eieren de overstroming kunnen overleven.  De miertjes op het vlot blijven voortdurend rondlopen om de 'vlot-miertjes' zo min mogelijk te verdrinken.  Termietensoorten staan bekend om hun imposante bouwwerken, die vaak als schoorstenen in een landschap staan.  Neergezet onder een nauwkeurige hoek ten opzichte van de zon, fungeren deze mier-gemaakte schoorstenen als ventilatiesystemen.  Hierdoor blijft de temperatuur in het nest nagenoeg volledig constant, ondanks de verzengende hitte overdag en de kille kou 's nachts. 

Zwermgedrag en collectieve intelligentie

Dit zwermgedrag en de gesuggereerde collectieve intelligentie in het dierenrijk worden de laatste tijd regelmatig aangehaald als metafoor, waar organisaties zich aan kunnen spiegelen en van zouden kunnen leren.  Zelfs de BBC heeft er een - mooie en aanbevelingswaardige - tweedelige documentaire  over gemaakt.

Ik denk dat het zeker mogelijk is om te leren van de voorbeelden uit de natuur.  Het staat zelfs in de omschrijving van deze blog.  Bij collectief handelen ontstaat potentieel een synergie-effect, waardoor 1 + 1 ineens meer is dan 2.  Recent zien we hier weer hele aansprekende voorbeelden van in de Arabische wereld, maar denk ook aan de val van de Muur.

Verschillen en beperkingen

Tegelijk zijn er ook duidelijke verschillen en beperkingen.  De meest voor de hand liggende is dat bij mieren het individu niet lijkt te tellen.  Het collectief gaat voor alles, ook als dat betekent dat het individu bijvoorbeeld verdrinkt.  Het altruïsme is aandoenlijk, maar veronderstelt een bewust gedrag van de miertjes, hetgeen ik zeer betwijfel.  Veel eerder lijkt er sprake van instinct en onberedeneerd handelen.  Die robotesque houding maakt dat het collectief niet hoeft te twijfelen aan het handelen van de individuen.  Sterker nog, de individuen hoeven elkaars' handelen niet te betwijfelen.  Daarover is geen discussie - voor zover we dit kunnen vaststellen uiteraard.  Mensen hebben een eigen wil, een eigenwijsheid en eigen wijsheid.  Zeker de Westerse samenleving is dermate geïndividualiseerd, dat het collectief en daarmee ook haar leden niet a priori zekerheid hebben over het handelen van ieder individu.  Zouden we dat wel hebben, dan zou taakspecialisatie, zoals we dat bij de mieren zien, veel verder kunnen worden doorgevoerd.  

Een andere beperking volgt hier uit.  De genoemde taakspecialisatie lijkt een evolutionaire basis te hebben.  Dat wil zeggen dat generaties van mieren steeds verder zijn geëvolueerd en gespecialiseerd tot wat zij vandaag de dag zijn.  Wij bewonderen collectief opererende dieren om wat zij doen, want dat doen zij echt ontzagwekkend goed.  Of het nou het bouwen van een mierenvlot is bij een overstroming, het vinden van een nieuwe nestgelegenheid door bijen, het afschrikken van roofvogels door spreeuwen of de oversteek van gevaarlijke rivieren door wildebeesten in Afrika.  Tegelijk schuilt hierin ook de zwakte.  Het repertoire is door de verregaande specialisatie sterk beperkt.  Veranderingen in de context kunnen voor grote problemen zorgen, omdat de dieren geen collectief antwoord hebben of omdat zij niet snel genoeg kunnen evolueren om de nieuwe situatie het hoofd te bieden. 

Vooral dit laatste is interessant en sluit aan bij iets dat door W.R. Ashby is gedefinieerd als de Law of Requisite Variety.  In het Nederlands zouden we dit kunnen vertalen als Vereiste Variatie.  Deze wet stelt dat "variety absorbs variety, defines the minimum number of states necessary for a controller to control a system of a given number of states."  Anders geformuleerd, variatie in de omgeving laat zich alleen maar besturen met minimaal evenredige variatie in het besturingsmechanisme.  En dat is precies waar het in al deze voorbeelden uit de dierenwereld aan ontbreekt.